Trzy szczeble, jedna hierarchia
| Szczebel | Ile ich jest | Kto rządzi | Za co odpowiada |
|---|---|---|---|
| Województwo | 16 | marszałek i wojewoda | drogi wojewódzkie, szpitale specjalistyczne, fundusze unijne |
| Powiat | 380 (314 ziemskich i 66 miast na prawach powiatu) | starosta | szpitale powiatowe, licea i technika, prawo jazdy, rejestracja aut |
| Gmina | blisko 2,5 tysiąca | wójt, burmistrz albo prezydent | szkoły podstawowe, śmieci, woda, plan zagospodarowania |
Liczba gmin zmienia się co kilka lat, bo gminy bywają łączone, a wsie dostają prawa miejskie. Liczba województw jest stała od reformy z 1999 roku.
Miasto na prawach powiatu, czyli dwa w jednym
66 miast pełni jednocześnie funkcje gminy i powiatu. Prezydent takiego miasta wykonuje zadania, które gdzie indziej są podzielone między wójta i starostę. Należą do nich wszystkie miasta wojewódzkie oraz większość miast powyżej stu tysięcy mieszkańców, a także kilka mniejszych z historycznych powodów.
W praktyce oznacza to, że mieszkaniec Krakowa czy Gdyni załatwia w jednym urzędzie sprawy, po które mieszkaniec wsi jeździ do dwóch różnych.
Trzy rodzaje gmin
- Gmina miejska. Obejmuje teren jednego miasta i nic poza nim.
- Gmina miejsko wiejska. Miasto plus okoliczne wsie w jednym organizmie. Najczęstszy wariant w Polsce powiatowej.
- Gmina wiejska. Same wsie, bez miasta. Siedziba władz bywa wtedy we wsi, która nie ma praw miejskich.
Dlatego nazwa miejscowości i nazwa gminy często się różnią, a bywa też, że są identyczne, mimo że chodzi o dwie różne jednostki. Sprawdzisz to w narzędziu jaka to gmina.
Dzielnice i osiedla, czyli czwarty szczebel, którego nie ma
Dzielnice i sołectwa nie są osobnym szczeblem podziału terytorialnego. To jednostki pomocnicze gminy, powoływane uchwałą rady. Mają radę i niewielki budżet, ale nie mają własnej osobowości prawnej. Wyjątkiem jest Warszawa, której dzielnice mają szerszy zakres zadań opisany w osobnej ustawie.
Po co to wiedzieć w praktyce
Trzy sytuacje, w których ten podział ma znaczenie na co dzień:
- Wnioski i formularze. Urzędy pytają o gminę, a nie o miejscowość, i to dwie różne rzeczy.
- Rejestracja samochodu i prawo jazdy. Załatwisz je w starostwie powiatowym, chyba że mieszkasz w mieście na prawach powiatu.
- Szkoła. Podstawówkę prowadzi gmina, liceum i technikum powiat. Dlatego rejonizacja działa inaczej na każdym z tych poziomów.
Przynależność konkretnego punktu sprawdzisz w narzędziach jaki to powiat i jakie to województwo, a granice wszystkich jednostek zobaczysz na mapie powiatów i mapie województw.



